มาดูสรุปเนื้อหาการบรรยายของวิทยากรในการฝึกอบรม AOTS ซึ่ง ดร.โสภณ พรโชคชัย ประธานศูนย์ข้อมูลวิจัยและประเมินค่าอสังหาริมทรัพย์ไทย บจก.เอเจนซี่ ฟอร์ เรียลเอสเตท แอฟแฟร์ส ในฐานะรองประธานสภาองค์การนายจ้างแห่งประเทศไทย เข้าร่วม 

สรุปเนื้อหาการบรรยายของวิทยากร

การฝึกอบรม AOTS ระหว่างวันที่ 26–30 ตุลาคม 2569

ดร.โสภณ พรโชคชัย

รองประธาน สภาองค์การนายจ้างแห่งประเทศไทย

            เอกสารฉบับนี้เป็นสรุปเนื้อหาการบรรยายของวิทยากรที่เข้าร่วมการฝึกอบรม AOTS ระหว่างวันที่ 26–30 ตุลาคม 2569 โดยใช้ปัญญาประดิษฐ์ (AI) ช่วยในการจัดทำสรุป ขอขอบคุณท่านประธานสภา และท่านเลขาธิการสภาเป็นอย่างยิ่งที่เปิดโอกาสให้ผมได้เข้าร่วมการฝึกอบรมครั้งนี้

            1. ความสำคัญของการวิจัยด้านแรงงานและการเผยแพร่ข้อมูล

            หน่วยงานผู้บรรยาย: สถาบันนโยบายแรงงานและการฝึกอบรมแห่งประเทศญี่ปุ่น (Japan Institute for Labour Policy and Training: JILPT)

            การบรรยายนี้นำเสนอบทบาทและหน้าที่ของสถาบันนโยบายแรงงานและการฝึกอบรมแห่งประเทศญี่ปุ่น (JILPT) ซึ่งเป็นหน่วยงานบริหารอิสระภายใต้การกำกับดูแลของกระทรวงสาธารณสุข แรงงาน และสวัสดิการแห่งประเทศญี่ปุ่น (Ministry of Health, Labour and Welfare: MHLW) โดย JILPT สนับสนุนการกำหนดนโยบายแรงงานบนพื้นฐานของหลักฐานเชิงประจักษ์ ผ่านการวิจัย การประเมินผลกระทบของนโยบาย การรวบรวมและวิเคราะห์ข้อมูล การเผยแพร่ผลการศึกษา และการฝึกอบรมเพื่อเสริมสร้างขีดความสามารถในการบริหารงาน กิจกรรมของสถาบันทำหน้าที่เชื่อมโยงนโยบายสำคัญของภาครัฐกับประสบการณ์จริงของนายจ้าง ลูกจ้าง ประชาชน และเครือข่ายความร่วมมือด้านการวิจัย

            การวิจัยนโยบายแรงงานแบ่งออกเป็น 3 แนวทาง ได้แก่ โครงการวิจัยระยะยาวที่มุ่งศึกษาปัญหาเชิงโครงสร้างของนโยบายแรงงาน การศึกษาวิจัยตามที่กระทรวงมอบหมายเพื่อตอบสนองความต้องการเชิงนโยบายที่สำคัญ และการสำรวจเร่งด่วนเพื่อรวบรวมและวิเคราะห์ข้อมูลอย่างรวดเร็ว ประเด็นวิจัยสำคัญในปีงบประมาณ 2022–2026 ครอบคลุมตลาดแรงงานและระบบความคุ้มครองทางสังคม การพัฒนาอาชีพและโครงสร้างอาชีพ การพัฒนาทรัพยากรมนุษย์และนวัตกรรมทางเทคโนโลยี ความหลากหลายของทรัพยากรมนุษย์และกิจกรรมในการทำงาน ตลอดจนรูปแบบการทำงานที่หลากหลาย การปฏิบัติต่อบุคลากร และกฎระเบียบในการทำงาน ผ่านกิจกรรมเหล่านี้ JILPT ส่งเสริมการแลกเปลี่ยนข้อมูลอย่างต่อเนื่องระหว่างงานวิจัยกับการดำเนินนโยบาย โดยใช้หลักฐานประกอบการตัดสินใจในทางปฏิบัติและระบุประเด็นใหม่สำหรับการศึกษาวิจัย

            2. กิจกรรมสหภาพแรงงานในญี่ปุ่นและเครือข่ายสหภาพแรงงานระหว่างประเทศ

            ผู้บรรยาย: Mr. Hitoshi Suzuki

            รองเลขาธิการ มูลนิธิแรงงานระหว่างประเทศแห่งประเทศญี่ปุ่น (Japan International Labour Foundation: JILAF)

            การบรรยายนี้ศึกษากิจกรรมของสหภาพแรงงานญี่ปุ่นและเครือข่ายแรงงานระหว่างประเทศ โดยเน้นโครงการของ JILAF ในการส่งเสริมความสัมพันธ์อันสร้างสรรค์ระหว่างนายจ้างกับลูกจ้าง การป้องกันข้อพิพาทแรงงาน การเพิ่มผลิตภาพ และการสนับสนุนให้แรงงานนอกระบบเข้าสู่ระบบการจ้างงานที่เป็นทางการ ความท้าทายสำคัญ ได้แก่ ความอ่อนแอของผู้นำสหภาพแรงงาน ความรู้ที่จำกัดเกี่ยวกับสิทธิแรงงาน การแทรกแซงจากนายจ้างและฝ่ายการเมือง และการขาดการเจรจาหารืออย่างเพียงพอ ระบบแรงงานสัมพันธ์ของญี่ปุ่นผสมผสานการเจรจาต่อรองร่วมกับการปรึกษาหารือระหว่างฝ่ายบริหารและแรงงาน โดยให้ความสำคัญกับความมั่นคงในการจ้างงาน การปรับปรุงสภาพการทำงาน และการกระจายผลประโยชน์จากการเพิ่มผลิตภาพอย่างเป็นธรรม

            ญี่ปุ่นมีแรงงานประมาณ 68.28 ล้านคน และสมาชิกสหภาพแรงงาน 9.927 ล้านคน ขณะที่อัตราการเป็นสมาชิกสหภาพแรงงานลดลงจาก 55.8% ในปี 1949 เหลือ 16.5% ในปี 2022 ค่าจ้างเฉลี่ยรายปีของญี่ปุ่นอยู่ที่ประมาณ 40,000 ดอลลาร์สหรัฐในปี 2021 ซึ่งยังต่ำกว่าหลายประเทศในกลุ่ม G7 สมาพันธ์สหภาพแรงงานญี่ปุ่น (Japanese Trade Union Confederation: RENGO) มีบทบาทอย่างแข็งขันในการหารือกับหน่วยงานภาครัฐและองค์กรทางเศรษฐกิจ เพื่อปรับปรุงนโยบายแรงงานและเสริมสร้างความร่วมมือระหว่างนายจ้าง ลูกจ้าง และผู้กำหนดนโยบาย

            3. การบริหารจัดการ ESG และทุนมนุษย์: แนวทางการดำเนินงานของบริษัทญี่ปุ่น

            Mr. Kazuteru Kuroda

            ที่ปรึกษาอาวุโส ศูนย์เพิ่มผลิตภาพแห่งประเทศญี่ปุ่น (Japan Productivity Center)

            การบรรยายนี้ศึกษาการบริหารจัดการด้านสิ่งแวดล้อม สังคม และธรรมาภิบาล (Environmental, Social and Governance: ESG) และการบริหารทุนมนุษย์ของบริษัทญี่ปุ่น โดยแนะนำข้อตกลงโลกแห่งสหประชาชาติ (United Nations Global Compact) และหลักการลงทุนอย่างรับผิดชอบ 6 ประการ (Principles for Responsible Investment: PRI) ซึ่งเน้นการบูรณาการการคุ้มครองสิ่งแวดล้อม ความรับผิดชอบต่อสังคม และธรรมาภิบาลขององค์กรเข้าสู่กลยุทธ์ทางธุรกิจ กรณีศึกษาของบริษัท Kao Corporation และ Fast Retailing แสดงให้เห็นว่าบริษัทญี่ปุ่นนำหลักการ ESG มาใช้ในการดำเนินงานขององค์กร โครงการด้านความยั่งยืน ห่วงโซ่อุปทานที่มีความรับผิดชอบ และการพัฒนาธุรกิจระยะยาวอย่างไร

            การบรรยายยังเน้นว่าการบริหารทุนมนุษย์เป็นองค์ประกอบสำคัญของความยั่งยืนขององค์กร โดยให้ความสำคัญกับการพัฒนาพนักงาน ความหลากหลาย ภาวะผู้นำ ผลิตภาพ และสุขภาวะของบุคลากร พร้อมทั้งแนะนำมาตรฐาน ISO 30414:2018 และข้อกำหนดการเปิดเผยข้อมูลทุนมนุษย์ของคณะกรรมการกำกับหลักทรัพย์และตลาดหลักทรัพย์สหรัฐอเมริกา (U.S. SEC) ซึ่งเน้นความโปร่งใสในการรายงานข้อมูลบุคลากร ตัวอย่างจากบริษัท Sojitz Corporation และ Hitachi แสดงให้เห็นแนวทางการเปิดเผยข้อมูลทุนมนุษย์และการติดตามผลการดำเนินงานด้าน ESG โดยเชื่อมโยงการบริหารบุคลากรเข้ากับการเติบโตของธุรกิจอย่างยั่งยืน

            4. สถานการณ์ตลาดแรงงานญี่ปุ่นในปัจจุบัน

            ศาสตราจารย์ ดร. Mitsuhide Shiraki

            ศาสตราจารย์กิตติคุณ มหาวิทยาลัยวาเซดะ กรุงโตเกียว ประเทศญี่ปุ่น

            การบรรยายนี้ศึกษาความท้าทายของตลาดแรงงานญี่ปุ่น โดยเฉพาะสังคมสูงวัย อัตราการเกิดที่ลดลง และการเปลี่ยนแปลงรูปแบบการจ้างงาน อัตราการเจริญพันธุ์รวมของญี่ปุ่นลดลงเหลือ 1.15 ในปี 2024 ขณะที่คาดการณ์ว่าสัดส่วนประชากรอายุ 65 ปีขึ้นไปจะเพิ่มขึ้นเป็น 36.4% ภายในปี 2050 การบรรยายให้ความสำคัญกับระบบการจ้างงานและระบบบำนาญ การเพิ่มขึ้นของการมีส่วนร่วมในตลาดแรงงานของสตรีและผู้สูงอายุ และสัดส่วนการจ้างงานที่ไม่ใช่รูปแบบปกติซึ่งเพิ่มสูงขึ้น นอกจากนี้ ยังกล่าวถึงแนวโน้มการว่างงาน จำนวนตำแหน่งงานที่เปิดรับ และความยากลำบากในการรักษาพนักงานรุ่นใหม่ให้อยู่กับองค์กร

            การบรรยายยังศึกษาความแตกต่างของค่าจ้างตามระดับการศึกษาและสถานะการจ้างงาน ชั่วโมงการทำงานที่ยาวนาน การพัฒนากำลังแรงงาน และการเพิ่มขึ้นของแรงงานต่างชาติ ประเด็นเชิงนโยบายที่สำคัญ ได้แก่ การจำกัดการทำงานล่วงเวลา การกำหนดระยะเวลาพักระหว่างวันทำงาน การปฏิบัติอย่างเป็นธรรมต่อพนักงานประจำและพนักงานที่ไม่ได้อยู่ในระบบการจ้างงานปกติ และการสนับสนุนแรงงานที่มีภาระดูแลสมาชิกในครอบครัว มาตรการเหล่านี้มุ่งรับมือกับการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างกำลังแรงงานของญี่ปุ่น การขาดแคลนแรงงาน ความมั่นคงในการจ้างงาน และความท้าทายในการรักษาผลิตภาพและระบบคุ้มครองทางสังคมในสังคมสูงวัย

            5. สถานการณ์ตลาดแรงงานล่าสุดในประเทศเอเชีย: ความเหมือนและความแตกต่างเมื่อเปรียบเทียบกับญี่ปุ่น

            ศาสตราจารย์ ดร. Mitsuhide Shiraki

            ศาสตราจารย์กิตติคุณ มหาวิทยาลัยวาเซดะ กรุงโตเกียว ประเทศญี่ปุ่น

            การบรรยายนี้ศึกษาความท้าทายสำคัญของตลาดแรงงานในประเทศต่าง ๆ ของเอเชีย โดยเน้นการขยายตัวอย่างรวดเร็วของงานลักษณะกิก (Gig Work) การขาดระบบคุ้มครองทางสังคมที่เพียงพอ และความจำเป็นที่เพิ่มขึ้นในการพัฒนาทักษะใหม่ (Reskilling) และยกระดับทักษะเดิม (Upskilling) เนื่องจากการเปลี่ยนผ่านสู่ดิจิทัลและปัญญาประดิษฐ์ ประเด็นสำคัญอื่น ๆ ได้แก่ ช่องว่างด้านทักษะและค่าจ้างที่ขยายตัวในประเทศไทยและเวียดนาม ความเสี่ยงจากความร้อนในการทำงานในอินเดีย การขยายตัวของการจ้างงานนอกระบบในบังกลาเทศ ปัญหาการย้ายถิ่นของแรงงานและความปลอดภัยในสถานที่ทำงานในมาเลเซีย และความสัมพันธ์ระหว่างแรงงานกับฝ่ายบริหารในฟิลิปปินส์ นอกจากนี้ สังคมสูงวัยและการขาดแคลนบุคลากรที่มีความสามารถยังเป็นประเด็นที่เริ่มมีความสำคัญในประเทศไทยและปากีสถาน

            เมื่อเปรียบเทียบความท้าทายเหล่านี้กับญี่ปุ่น การบรรยายพบว่ามีประเด็นร่วมกันที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงทางประชากร เทคโนโลยี และการพัฒนากำลังแรงงาน ญี่ปุ่นกำลังเผชิญกับจำนวนประชากรที่ลดลง กำลังแรงงานสูงวัย ค่าจ้างที่เพิ่มขึ้น การขาดแคลนแรงงาน และจำนวนพนักงานที่ลาออกจากงานเพื่อดูแลสมาชิกในครอบครัวที่เพิ่มขึ้น แม้ความท้าทายของตลาดแรงงานในภูมิภาคจะมีลักษณะคล้ายคลึงกันโดยรวม แต่การจ้างงานนอกระบบในเขตเมืองและความสัมพันธ์ระหว่างแรงงานกับฝ่ายบริหารที่ไม่มั่นคงยังไม่ถือเป็นปัญหาสำคัญในปัจจุบันของญี่ปุ่น การเปรียบเทียบนี้แสดงให้เห็นทั้งประเด็นปัญหาร่วมกันของภูมิภาคและความแตกต่างของสภาพตลาดแรงงานในแต่ละประเทศ

            6. แนวโน้มและความท้าทายของสหภาพแรงงานญี่ปุ่นจากมุมมองของลูกจ้าง

            Mr. Fujikazu Suzuki

            ผู้ประสานงาน ศูนย์วิจัยเพื่อสังคมที่ตั้งอยู่บนพื้นฐานของความเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกัน สถาบันการศึกษาและวัฒนธรรมแรงงาน (Institute of Labour Education and Culture: ILEC) ประเทศญี่ปุ่น

            การบรรยายนี้ศึกษาโครงสร้าง หน้าที่ และความท้าทายของสหภาพแรงงานญี่ปุ่น โดยเน้นสหภาพแรงงานระดับสถานประกอบการ การเจรจาต่อรองร่วมแบบกระจายอำนาจ และการประสานงานเจรจาค่าจ้างผ่านการรณรงค์ Shunto ประจำปี ณ ปี 2025 ญี่ปุ่นมีสมาชิกสหภาพแรงงานประมาณ 9.93 ล้านคน คิดเป็น 16% ของลูกจ้าง แม้ในอดีตสหภาพแรงงานจะมีบทบาทในการส่งเสริมความร่วมมือระหว่างแรงงานกับฝ่ายบริหาร การเพิ่มผลิตภาพ และการกระจายค่าจ้างอย่างเป็นธรรม แต่ปัจจุบันกำลังเผชิญกับจำนวนสมาชิกที่ลดลง ค่าจ้างที่ชะลอตัว การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างการจ้างงาน และการมีส่วนร่วมของลูกจ้างที่ลดลง อย่างไรก็ตาม การขยายการจัดตั้งสหภาพแรงงานในกลุ่มพนักงานนอกเวลาเป็นโอกาสในการฟื้นฟูบทบาทของสหภาพแรงงาน

            การบรรยายยังศึกษาการตอบสนองของสหภาพแรงงานต่อโลกาภิวัตน์ การขยายตัวของห่วงโซ่อุปทานระหว่างประเทศ และรูปแบบการจ้างงานใหม่ เช่น งานกิกและงานอิสระ (Freelance Work) โดยเน้นข้อตกลงกรอบความร่วมมือระดับโลก (Global Framework Agreements) ความรับผิดชอบต่อสังคมขององค์กร และความร่วมมือกับนายจ้างในการคุ้มครองสิทธิแรงงานในระดับระหว่างประเทศ สมาพันธ์สหภาพแรงงานที่ใหญ่ที่สุดของญี่ปุ่น คือ RENGO ส่งเสริมการเจรจาทางสังคม การคุ้มครองการจ้างงาน และความร่วมมือกับภาคประชาสังคม ประสบการณ์ในช่วงการระบาดของโควิด-19 แสดงให้เห็นถึงความสำคัญของการดำเนินการร่วมกัน การปรึกษาหารือกับลูกจ้าง และการเสริมสร้างประชาธิปไตยภายในองค์กร เพื่อรับมือกับความท้าทายด้านแรงงานในอนาคต

            7. ความสัมพันธ์ระหว่างแรงงานกับฝ่ายบริหารโดยคำนึงถึงธุรกิจและสิทธิมนุษยชน

            Mr. Yoshihisa Masaki

            ผู้อำนวยการสำนักสื่อสารสังคม สหพันธ์ธุรกิจแห่งประเทศญี่ปุ่น (Japan Business Federation: Keidanren)

            การบรรยายนี้นำเสนอบทบาทของสหพันธ์ธุรกิจแห่งประเทศญี่ปุ่น (Keidanren) ในการส่งเสริมการบริหารองค์กรอย่างมีความรับผิดชอบ ความสัมพันธ์เชิงสร้างสรรค์ระหว่างแรงงานกับฝ่ายบริหาร และการเคารพสิทธิมนุษยชน Keidanren สนับสนุนการผลักดันนโยบาย การเจรจากับผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย และการกำกับดูแลตนเองขององค์กรผ่านกฎบัตรว่าด้วยพฤติกรรมขององค์กร (Charter of Corporate Behavior) การบรรยายเน้นการบูรณาการความยั่งยืนและสิทธิมนุษยชนเข้ากับกลยุทธ์ทางธุรกิจ เพื่อบริหารความเสี่ยง เสริมสร้างความสามารถในการแข่งขัน และสร้างความไว้วางใจจากผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย นอกจากนี้ ยังกล่าวถึงความท้าทายและโอกาสที่เกี่ยวข้องกับมาตรฐานการค้าระหว่างประเทศและห่วงโซ่อุปทานที่มีความรับผิดชอบ

            การบรรยายยังศึกษาความริเริ่มของญี่ปุ่นด้านธุรกิจและสิทธิมนุษยชน ซึ่งรวมถึงแนวทางปฏิบัติของภาครัฐ แนวทางการดำเนินงานของ Keidanren และหลักการชี้แนะแห่งสหประชาชาติว่าด้วยธุรกิจกับสิทธิมนุษยชน (UN Guiding Principles on Business and Human Rights) มาตรการสำคัญ ได้แก่ การกำหนดนโยบายด้านสิทธิมนุษยชน การดำเนินกระบวนการตรวจสอบสถานะด้านสิทธิมนุษยชนอย่างรอบด้าน (Human Rights Due Diligence) การระบุความเสี่ยงตลอดห่วงโซ่อุปทานระดับโลก และการจัดให้มีกลไกรับเรื่องร้องเรียนและเยียวยาที่มีประสิทธิภาพ ผลการสำรวจองค์กรแสดงให้เห็นถึงความก้าวหน้าในการนำนโยบายสิทธิมนุษยชนและการฝึกอบรมมาใช้ พร้อมทั้งเน้นความจำเป็นของการดำเนินงานอย่างต่อเนื่องและความร่วมมือกับผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย เพื่อคุ้มครองแรงงานและกลุ่มเปราะบาง

            8. แนวทางของบริษัทญี่ปุ่นและบริษัทต่างประเทศในการปรับปรุงสภาพแวดล้อมในสถานที่ทำงาน

            Dr. Miwako Nagasu

            อาจารย์ประจำศูนย์นานาชาติ มหาวิทยาลัยเคโอ (Keio University) ประเทศญี่ปุ่น

            การบรรยายนี้ศึกษาความริเริ่มด้านความปลอดภัยและอาชีวอนามัยในการทำงาน (Occupational Safety and Health: OSH) ของญี่ปุ่นและประเทศอื่น ๆ โดยเน้นการปรับปรุงสถานที่ทำงาน การป้องกันอุบัติเหตุ และการเพิ่มผลิตภาพ มีการนำเสนอการรับรองขององค์การแรงงานระหว่างประเทศ (ILO) ที่กำหนดให้สภาพแวดล้อมในการทำงานที่ปลอดภัยและดีต่อสุขภาพเป็นสิทธิขั้นพื้นฐาน ตลอดจนแนวทางฝึกอบรมแบบมีส่วนร่วม เช่น WISE, WISER และ POSITIVE ประเด็นสำคัญครอบคลุมการบริหารจัดการความปลอดภัยในการทำงาน การประเมินความเสี่ยง การขนย้ายวัสดุ การออกแบบสถานีงาน การคุ้มครองสิ่งแวดล้อม และสวัสดิภาพของพนักงาน ระบบการจัดการอาชีวอนามัยและความปลอดภัย (Occupational Safety and Health Management System: OSHMS) ใช้วงจรการบริหารงาน Plan–Do–Check–Act โดยมีรายงานว่าอัตราการเกิดอุบัติเหตุในสถานที่ทำงานที่ดำเนินกิจกรรม OSHMS ต่ำกว่าสถานที่ทำงานอื่น 37%

            การบรรยายเน้นการปรับปรุงสถานที่ทำงานในทางปฏิบัติผ่านวิธีแก้ปัญหาที่มีต้นทุนต่ำ การมีส่วนร่วมของพนักงาน การใช้รายการตรวจสอบ (Checklists) และกิจกรรมปรับปรุงงานอย่างต่อเนื่อง บริษัท Nissho Automobiles ของญี่ปุ่นเป็นตัวอย่างของการจัดระเบียบสถานที่ทำงานและแนวปฏิบัติในการเพิ่มผลิตภาพที่มีประสิทธิภาพ ขณะที่โครงการฝึกอบรมในเลบานอนและอินเดียแสดงให้เห็นถึงการปรับปรุงความตระหนักด้านความปลอดภัย สภาพการทำงาน และการมีส่วนร่วมของพนักงาน โครงการ POSITIVE ในอินเดียฝึกอบรมวิทยากรจำนวน 26 คน ซึ่งต่อมาได้จัดการอบรมเชิงปฏิบัติการแก่เพื่อนร่วมงานอีก 476 คน นอกจากนี้ ตัวอย่างการอบรมเชิงปฏิบัติการในประเทศเอเชียเมื่อปี 2023 ยังเน้นการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วม การแบ่งปันความรู้ และการปรับปรุงสถานที่ทำงานอย่างยั่งยืนผ่านความร่วมมือระหว่างแรงงานกับฝ่ายบริหาร